Шәһри Казан

Малны ничек симертергә?

Кыш якынлашу, туңнар башлану белән, авыл җирендә мал сую башлана. Элек-электән бу бик мөһим вакыйга, кайбер якларда әле бу көнне бер бәйрәм кебегрәк итеп үткәрәләр, бөтен йоласын китереп. Әмма бәйрәме – бәйрәм, моңа ирешү өчен, байтак кына тырышасы, күп көч-тир түгәсе бар шул әле.

Хәзер холестерин, май дип сайланучылар күбәеп китте, бик симез дә булмасын, төсе дә матур булсын, сатып алучылар арасында сырланучаннары да юк түгел. Ит сатып караган бар, андыйларга, безнең авылның тапкыр телле Хәйрулла бабай кебек: «Синең өчен генә печмәгән кәҗә тәкәсе суеп булмый инде», – диясе килә кайвакыт. Әмма итнең матур, туклык­лы булуы – малның ничек туклануына бәйле икәнлеге көн кебек ачык.

Мал асрап, ел әйләнәсенә итчелек белән шөгыльләнүчеләр бар, алар кайсы вакытта нәрсә ашатырга, ничек симертергә, иткә ничек товар төсе кертергә икәнен бик яхшы чамалый. Ни өчен дигәндә, кышкы белән җәйге ашатуның да аермасы бар, ел әйләнәсенә гел бертөрле азык ашатып кына файдасы юк. «Фуражы күбрәк булса, калганы гына әллә ни мөһим роль уйнамый», –  дияр күпләр, әмма адәм баласы да ипи ашап кына тормый, организм өчен күп нәрсә кирәк. Итлеккә мал алганда ук карап, белеп алырга кирәк икән шул, чирләшкә, бетәшкән бозаудан әллә ни рәт чыкмый. Симертүне өч өлешкә бүлә белгән кешеләр: әзерлек, төп һәм соңгы этап. Ноябрьгә кергәндә, яшь бозауны ашату турында язып торудан мәгънә юктыр инде, соңгы этабын гына карыйк. Яшь ярымлык вакыттан симертү башлана, ягъни терлек кирәкле ит массасын туплый башлый. Тәҗрибәлеләрнең бу чорда ашату рационында 1-1,5 кило печән, бодай саламы – 1-5 кило (терлек үсә барган саен, күләме арта бара), силос – 11-27 кило, чөгендер – 3-5 кило. Шуңа өстәп, әле витаминнар, тәмләткечләрне дә истән чыгармаска кирәк: тоз – 30-45 грамм, акбур – 20 грамм (беренче өч айда), сөяк оны – 15-30 грамм (үсә барган саен, күләме кими). Баштагы мәлдә терлек аны-моны аермый, диләр белгечләр, бу чорда аларга каты азыклар, ризык калдык-постыклары, жом һәм башка шуның ишене биреп була. Бу этапның уртасына җиткәндә, рационга концентратлар, пешкән бәрәңге кушалар.

Симертү этабы – иң җаваплысы, бу чорда ит массасы гына түгел, сыйфаты да формалаша. Суяр алдыннан силос урынына концентратлар бирү дөрес, диләр тәҗрибәле мал асраучылар. Тәүлеккә ике-өч тапкыр эчерергә кирәк һәм терлекне бәйләп тотканда яхшырак. Болай эшләгәндә, терлек күбрәк ашый һәм массасы да зуррак була.
Һәрчакта да барлык тиешле әйберне генә ашатып бетереп булмый, билгеле, кем нәрсә үстерә, нәрсә юнәтә – шуның белән сыйлый мал-туарын. Кама Тамагы ягында, хайванны симертү өчен бакчада ни бар, шуны ашатабыз, диләр. Мал-туар үрчетүдә зур тәҗрибәсе булган Мөдәрис Мозаффаров, сөтне арттыру өчен жом бик файдалы, ди. Шикәре алынганнан соң, кырылган чөгендер әнә шулай атала. Ләкин шикәр чөгендерен үзен артык күп ашатыр­га кирәк түгел, ул итне баллыландыра. Ә менә азык чөгендеренең файдасы бар, тик монда да ашатканда сак булырга кирәк. Аны хайванга, кимереп ашый алсын өчен, йә тоташ килеш, йә тыгылмасын өчен, бик нык вак­лап бирергә кирәк. Районда мал-туарга күбрәк фураж бирәләр.
– Бер кило фуражда бер азык берәмлеге санала. Башка азык белән чагыштырганда, ул шактый туклыклы. Әйтик, саламның 12 килосы бер азык берәмлеге исәпләнә. Һәр азыкның – үз урыны. Салам, печән малга күшәр өчен кирәк, фураж авырлыкны арттыра, – ди Мөдәрис Мозаффаров.

Реклама

Гадәттә, яңа туган 40 килолы бозау көн саен 800 грамм-1 килограмм арта. Суяр өчен 3-4 центнерлы хайван яхшы санала. Яшь бозауның ите җепселле, пленка кебек кенә була. Кайбер кешеләр мал-туарны биоактив кушылмалар, антибиотиклар белән симертә. Әмма бу, карап торырга хайванны тазартса да, итнең сыйфатында сизелми калмый. Антибиотиклы малның ите ашка яшел төс бүлеп чыгарырга мөмкин. Сыер, бозау талымсыз түгел, ни бирсәң – шуны ашый. Чүпрәк тә чәйни, кечкенә резин тупны да йота, клеенка да ашый. Шуңа да ашказанына төрле тимерчыбык эләгеп, авырып китәргә дә мөмкин. Ул яктан ат бик акыллы.

– Безнең авылда бер бабай атка, йөз кадак салып, солы биргән булган ди, ат солыны ашаган, кадакларны калдырган, имеш, – дип сөйли Мөдәрис абый. – Сыер ашап үлә, еш кына күбенгән чаклары була. Аеруча рапс, люцерна куркыныч. чәчәк аткан чакта, рапс агу бүлеп чыгара. Бәрәңге болтушкасы да мал өчен файдалы. Бары тик чамасын гына белергә кирәк. Бәрәңге малның картасына ябышуы бар.

Күргәнегезчә, мал симертү бик җиңел эш түгел, аның яшенә карап, кайсы чорда нинди азык ашатырга икәнлеген белү кирәк. «Кәбестә яфрагы да биреп карыйм инде, симерми һаман», – дип зарланган ди берәү. Кәбестә яфрагы белән генә симермәс шул, әмма, алда әйтелгәнчә, симертү чорында бик күп төрле азык кирәк, кайберсе итнең тәменә йогынты ясаса, икенчесе аңа матур төс кертә.

Кайберәүләр, масса җыйсын өчен, кабакның файдасы бар, диләр, икенчеләр әйтүенчә, итне алма тәмле итә, шикәр чөгендере агарта икән. Ә менә алда әйтеп үтелгән холестерин, май дип котлары очканнарга терлек маеннан куркырга түгел, кибеттә сатылган сыйфатсыз пальманыкын кулланмаска кирәк. Бер спорт табибы сүзләренчә, хайванның эчке мае – кеше организмы өчен кирәкле продукт, хәзер аны эретеп, халыкта туңмай дип атала торганын ясаучы авылларда да калмады бугай, ә менә спортчылар өчен бу бик кирәкле һәм файдалы продукт. Безнең халыкта малны суючысына карау дигән нәрсә дә бар әле, моның да сере юк түгелдер, кайберәүнең кулы искиткеч тәмле була. Ә базардан йә булмаса кибеттән алганда, мае сары булмасын, диләр. Карт малның мае шундый була, күрәсең. Ә иткә килгәндә, кеше өчен иң файдалысы – сыер ите икән, ысланмаган, кыздырмаган, төтен исе сеңдермәгәне. Мин үзем шундыен яратам, искиткеч тәмле була ул.

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
  • 23 января 2018 в 16:15
    Альпинистлар ярышларга «мәче» белән йөри?! Шимбә иртәсе. Урамда чатнама суык. Гадәттә, мондый вакытта кешеләрнең күбесе өйләреннән генә түгел, җылы юрган астыннан да чыкмый. Ә кайберәүләр салкын дип тормый, бозлы кыя өстенә менә, шулай ял итә. Сүзем альпинистлар турында.
    43
    0
    0
  • 23 января 2018 в 15:19
    Авылда мәдәният тармагында эшләүче яшь белгечләргә өстәмә акча түләнәчәк Авылда мәдәният тармагында эшләүче яшь белгечләргә өстәмә акчалар түләнәчәк. Бу хакта кичә Татарстанның Мәдәният министрлыгының киңәйтелгән коллегия утырышында билгеле булды.
    244
    0
    1
  • 23 января 2018 в 15:03
    Грипптан дарчин саклый Өендә дарчин (корица) торган кеше грипп белән авырмый икән, ни өчен дигәндә, әлеге тәмләткеч вирусларга каршы көрәшергә сәләтле.
    80
    0
    1
  • 23 января 2018 в 14:46
    «Язмышыма үпкәм юк: 15 яшемдә кыйнап сукыр калдырган үги әтиемне дә кичердем» «Аллаһы Тәгалә, бәндәмә күтәрә алмаслык кайгыны бирмәм, дигән. Адәм баласы барысын да күтәрә. Мине дә сынады Ул, ә мин бирешмәдем. Язмышыма да үпкәләмим, 15 яшемдә кыйнап күзсез калдырган үги әтиемне дә кичердем. Намаз саен аның рухына дога кылам...»
    218
    0
    4
  • 23 января 2018 в 14:30
    «Шәһри Казан» журналисты – җиңүче! Бүген Ветеринария һәм фитосанитария күзәтчелеге федераль хезмәтенең Татарстан буенча идарәсендә “Электрон ветеринария сертификаты. Продуктлар куркынычсызлыгы һәм сыйфатының яңа дәрәҗәсе” бәйгесенә йомгак ясады.
    90
    0
    1
  • 23 января 2018 в 14:06
    Фирзәр Мортазин һәм Салаватны нигә «ир белән хатын кебек» диләр? Бу көннәрдә Фирзәр Мортазин зурлап, “Пирамида” концертлар залында 60 яшен билгеләп үтте. Тамашаның масштабын һәм анда кемнәр катнашканын, ул көнне интернеттагы фотоларга күз салсаң, барын да чамалап була иде.
    205
    0
    3
  • 23 января 2018 в 11:52
    Илдус Нафиков: «Кирәк булса, җинаять эше дә ачарбыз!» Өлешләп түләүчеләр, банк белән бәйле кризис, ришвәтчелек, татар теле мәсьәләсе... Татарстан прокуратурасының еллык коллегиясендә күпләрне борчыган әлеге темалар күтәрелгән. Республика прокуроры Илдус Нафиковның җитди чыгышыннан күпләр киеренкелектә калган.
    113
    0
    0
  • 23 января 2018 в 11:25
    Казанда ике автобус катнашындагы һәлакәттә 7 кеше зыян күргән Бүген 7.20дә Ямашев проспектындагы 115нче йорт каршында 60нчы һәм 10нчы автобуслар бәрелешкән.
    108
    0
    0
  • 23 января 2018 в 11:15
    Атна башы буранлы, атна ахыры салкын булачак Республикада буран алдагы тәүлекләрдә дә дәвам итәргә мөмкин. Татарстан актив циклон йогынтысы астында калган.
    98
    0
    1
  • 22 января 2018 в 16:22
    Рәссам, карикатурачы Илдус Әҗемов: «Үзеннән-үзе көлә белмәгән кеше – ярты кеше ул» Табиблар, 17 минут көлү гомер озынлыгын бер елга арттыра, ди. Танылган рәссам, карикатурачы, шаржлар остасы Илдус Әҗемов та шул фикердә. Югыйсә, гомерен тулысы белән юмор, сатирага багышлап, татарларның бердәнбер сатира журналы булган «Чаян»ны чыгаруда 35 елга якын катнашыр идеме соң ул.
    78
    0
    0
  • 22 января 2018 в 15:48
    Әзәрбайҗан кухнясы: кадерле кунаклар килгәч кенә әзерләнә торган садж әзерләүне АДЫМЛАП ӨЙРӘТҮ Әзәрбайҗан кухнясы башкалардан яшелчәләр белән пеше­релгән итле ризыкларга бай булуы белән аерылып тора. Аларның күбесе махсус савытларда әзерләнә. Ипи урынына кулланыла торган чурекны - тандырда, питины - балчык чүлмәктә, пылауны - казанда, ә менә саджны шул ук исемдәге табада пешерәләр. Утта яралган ризык «Хан Булак» рестораны шеф-­повары Руслан Гурбанов белән...
    167
    0
    0
  • 22 января 2018 в 15:41
    «ҮЛГӘНЕҢНЕ КҮРСӘМ ИДЕ...» – Балам, син яшь кеше әле. Яшьлек кызулыгы белән кайчак әллә ниләр әйткән чаклар була, берүк, уйлап сөйләш. Бигрәк тә балаларыңа ямьсез сүзләр әйтә күрмә, алар каргыш булып әйләнеп кайтачак. Ана рәнҗешеннән, ана каргышыннан да куркыныч нәрсә юк, - диде Пенсия фондында чиратта торганда сүз алышып киткән Эльмира апа.
    459
    0
    3
Реклама
  • 16 января 2018 в 18:39
    Илфак Шиһапов истәлегенә
  • Минтимер Шәймиевның шәхси фотографы Михаил Козловскийны соңгы юлга озатудан ФОТОРЕПОРТАЖ
  • Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясендә легендар җырчы Әлфия Авзалованың тууына 85 ел тулуга багышланган искә алу концертынан ФОТОРЕПОРТАЖ 15.01
  • Эт елында этләр җигеп... (Горки-Әмәт урман паркыннан фоторепортаж)
  • Казанда Үзәк чыршы ачылды
  • Пенсия фонды үтеп баручы елга йомгак ясады
  • Черек күлдә шугалак ачылды
  • Президент чыршысыннан ФОТОРЕПОРТАЖ
  • Чаңгылы якшәмбе
  • Казанның Аккош күлендә күңелле ял
  • Дәүләт Советы сессиясеннән ФОТОРЕПОРТАЖ 21.12.2017
Соңгы комментарийлар
  • noname
    22 января 2018 в 17:16
    Бүген бер танышым "Шәһри Казан" сайтында сиңа комментарий язганнар, ә син җавап та бирмисең, дип шелтәләгәч, кереп караган идем дә, менә, гаебемне төзәтәм. Рәхмәт игътибарыгыз, сүзләрегез өчен! :) Кайчандыр Альберт абый безне чак кына укытып алган иде, махсус курс буенча керде. Шул дәресләрдән тыш аның белән аралашырга туры килмәде, шуңа да сез язган фикер минем өчен гайре көтелмәгән бер яңалык булды. "Әдәбиятчы" да дигән сүзләрегездән соң... үзегезне дә таныйсы килү теләге уянып калды) Мөмкин булса, языгызчы. Монда булмаса, ВКда яисә Фейсбукта - личкага. Шат булыр идем)
  • noname
    22 января 2018 в 14:47
    Исэнмесез Фирзэр Абый. Мин сезне бик хормэт итэм, жырларыгызны бик яратам. Авылны яратып сойлэвегез , сезгэ хормэтемне тагы да арттырды. Сезне юбилиегыз белэн котлыйм. Ижатыгызда унышлар, сэламэтлек телим.
  • noname
    22 января 2018 в 09:11
    Себехэналла мэшэалла куз тимэсен.молодец.Килэчэктэдэ зур унышлар насыйп итсен Раббым бер Аллам.Мин бик шат безнен татар кызыбызнын зур унышларына.Саулык бэхет тыныч хэерле бэракэтле гомер насыйп итсен Раббым бер Аллам сина Алинэ.
  • noname
    19 января 2018 в 23:18
    Өч һәм аннан да күбрәк баласы булганнарга 6 яшь тулганчы дарулар алу өчен 125 сум, коммуналь хезмәтләр, фатир өчен түләүләрдә 30 процент ташлама, мәктәп укучыларына, студентларга юлда йөрү өчен 282 сум дәүләт ярдәме каралган. Балалар бакчасына 50 процент ташлама белән түли аласыз. Түләгән сумманың бер өлеше компенсацияләнә. Гаиләдәге уртача айлык керем бер кеше башына 20 мең сумнан азрак булганда,өстәмә компенсация каралган. Биш һәм аннан да күбрәк баласы булганнар "Ана даны" медаленә ия була ала. Бу очракта һәр бала исәбеннән 5000 сум акча бирелә. Татарстан Президенты карары белән тиздән гамәлгә керәчәк авылдагы балалы гаиләләр өчен пособие турында әлегә төгәл генә мәгълүмат юк. Җитәкчеләр 1 февральгә кадәр барысы да ачыкланыр, дип вәгъдә итәләр.Әлеге пособиегә кагылышлы яңалыкларны "ШК" газетасыннан һәм сайтыннан күзәтеп бара аласыз, шулай ук теркәлү урыны буенча социаль яклау бүлегенә мөрәҗәгать итсәгез дә була. Хөрмәт белән,"ШК" газетасының бүлек мөхәррире Эльвира Мозаффар.
  • noname
    20 января 2018 в 11:13
Интервью
  • 15 января 2018 в 11:44
    Пенсиягә быел да 5000 өстәп түләнә дисәләр, нишләргә? Татарстанда пенсиягә 5 мең сум өстәмә түләүләр вәгъдә итеп шалтыратулар саны арткан.
    472
    0
    0
  • 15 января 2018 в 11:19
    Кеше бәхетсезлегендә бәхет корып буламы? Ата-ана өчен бала – бәгырь ите, диләр. Туганда кендек җепләре белән бәйләнгән ана белән бала арасы исә бүген дә галәмнең ачылып бетмәгән сере, табышмагы булып кала бирә.
    384
    0
    1
  • 15 января 2018 в 10:56
    Балтач районы Норма авылы мәктәбен ни өчен «кытай стенасы» белән тиңлиләр? Иң күп үзгәрешләр мәктәптә була дисәм, ялгышмамын кебек. Әле бер реформа, әле икенчесе, ул арада тикшерүләр килеп җитә. Бер уйласаң, мәктәп тормышы моннан башка да гел кайнап тора. Укытучылар, балалар, әти-әниләр яшәешенә, кәефенә дә бәйле әле ул. Хәтта мәктәпне тәмамлап чыкканнан соң да беркем дә аннан тулысынча аерылып бетми. Матур истәлекләр, классташлар, белем биргән укытучыларың гомер буе синең белән. Ул арада балаларың мәктәп сукмагына баса, аннан соң оныклар...
    289
    0
    1